NEAPOL MA SWOJE RANY

Zanim nazwiesz go biednym, brudnym i chaotycznym, poznaj jego historię

Neapol łatwo osądzić.

Wystarczy wysiąść z pociągu, przejść kilka ulic i porównać go z Florencją, Mediolanem czy Weroną.

Tu odpada tynk. Tam z balkonu zwisa pranie. Skuter przeciska się pomiędzy samochodami. Ktoś krzyczy przez ulicę. Ktoś inny odpowiada z trzeciego piętra.

Chaos.

I wtedy padają słowa, których nie znoszę:

Brudne miasto.

Biedne Południe.

Nie te Włochy.

A ja za każdym razem mam ochotę powiedzieć:

Zanim osądzisz Neapol, poznaj jego historię.

Bo Neapol ma swoje rany.

I nie wszystkie sam sobie zadał.

KIEDY NEAPOL NIE BYŁ „BIEDNYM POŁUDNIEM”

Przed 1861 rokiem nie istniały Włochy, jakie znamy dzisiaj.

Półwysep był podzielony na kilka państw. Neapol był stolicą Królestwa Obojga Sycylii — wielkiego państwa obejmującego południową część półwyspu i Sycylię.

Potem przyszło Risorgimento.

Garibaldi. Wyprawa Tysiąca. Upadek Burbonów. W 1861 roku powstało Królestwo Włoch.

W szkolnej opowieści brzmi to pięknie:

Włochy się zjednoczyły.

Tyle że z perspektywy Południa ta historia jest znacznie mniej romantyczna.

Nowe państwo przejęło południowe terytoria i wprowadziło wspólne prawo, podatki, administrację i instytucje. Dla wielu mieszkańców dawnego Królestwa Obojga Sycylii oznaczało to nie tylko zmianę flagi, ale gwałtowną zmianę całego świata.

Opór był tak duży, że w części Południa doszło do zbrojnego konfliktu określanego jako brigantaggio. Państwo odpowiedziało wojskiem i nadzwyczajnym prawem. Ustawa Pica z 1863 roku objęła wiele południowych prowincji systemem sądów wojskowych i represji.

To nie jest romantyczna pocztówka z Risorgimenta.

To jedna z ran.

CZY PÓŁNOC ZUBOŻYŁA POŁUDNIE?

Tutaj historia robi się niewygodna.

Bo najprostsza odpowiedź brzmi: to zależy, którego historyka zapytamy.

Istnieje bardzo silna południowowłoska narracja mówiąca, że przed zjednoczeniem Królestwo Obojga Sycylii było bogate i rozwinięte, a nowe państwo podporządkowało jego gospodarkę interesom Północy.

Problem w tym, że współczesne badania nie pozwalają opowiedzieć tego aż tak prosto.

Południe już wcześniej miało ogromne problemy: dominację wielkich majątków ziemskich, biedę części ludności wiejskiej, słabą edukację, niedostateczną infrastrukturę i gospodarkę znacznie bardziej zależną od rolnictwa. Badania wskazują, że pewne różnice rozwojowe istniały już w chwili zjednoczenia.

Ale druga część historii jest równie ważna.

Zjednoczenie nie zlikwidowało tych różnic.

A część późniejszych decyzji gospodarczych państwa rzeczywiście działała na korzyść rozwijających się regionów północnych albo miała dla Południa szczególnie niekorzystne skutki. Historycy wskazują między innymi politykę celną, podatkową, strukturę inwestycji i rozwój rynku krajowego jako elementy skomplikowanego procesu, który utrwalał gospodarczy dualizm.

Nie można jednak uczciwie powiedzieć, że każda inwestycja państwa była skierowana przeciw Południu. Na przykład po zjednoczeniu właśnie tam intensywnie rozwijano sieć kolejową, a część badań wskazuje, że wydatki infrastrukturalne pomagały zmniejszać wcześniejsze różnice.

Historia nie daje nam więc wygodnego podziału na dobrych i złych.

Daje coś ciekawszego.

Pokazuje, jak jedno państwo może powstać politycznie w ciągu kilku lat, a społecznie i gospodarczo nie zjednoczyć się przez następne półtora wieku.

DWIE PRĘDKOŚCI

Pod koniec XIX i na początku XX wieku północne Włochy zaczęły się industrializować znacznie szybciej.

Mediolan. Turyn. Genua.

Powstał słynny włoski trójkąt przemysłowy.

Kapitał. Fabryki. Praca. Infrastruktura.

Południe nie uczestniczyło w tym procesie w takim samym stopniu.

I właśnie wtedy różnica przestała być tylko różnicą.

Zaczęła stawać się przepaścią.

Badania historii gospodarczej Włoch wskazują właśnie rozwój północnego trójkąta przemysłowego na przełomie XIX i XX wieku jako jeden z zasadniczych momentów narastania podziału Północ–Południe.

Miliony ludzi z Mezzogiorno zaczęły szukać życia gdzie indziej.

Na Północy.

W Ameryce.

W Argentynie.

W Niemczech.

Południe traciło ludzi, a wraz z nimi energię, pracę i przyszłość.

A NEAPOL ZOSTAŁ

I może właśnie dlatego Neapol jest dla mnie jednym z najbardziej fascynujących miast Europy.

Bo przetrwał.

Nie wypolerował wszystkich swoich ran dla turystów.

Nie zamienił całego centrum w dekorację.

Nie udaje Florencji.

Nie próbuje być Mediolanem.

Jest Neapolem.

Głośnym.

Pięknym.

Czasami brudnym.

Czasami wściekłym.

Niewiarygodnie żywym.

Tutaj Maradona może wisieć obok świętego.

Pranie nad ulicą może wyglądać piękniej niż niejedna instalacja artystyczna.

A makaron z ziemniakami — pasta e patate — może powiedzieć o historii miasta więcej niż luksusowa kolacja.

Bo kuchnia Neapolu także jest historią ludzi, którzy przez pokolenia potrafili stworzyć coś niezwykłego z rzeczy prostych.

NIE PATRZ NA NEAPOL OCZAMI MEDIOLANU

To jest chyba największy błąd, jaki można popełnić.

Pojechać do Neapolu i oczekiwać Mediolanu.

Albo Florencji.

Neapol trzeba czytać jego własnym alfabetem.

Trzeba wejść w Quartieri Spagnoli. Zobaczyć stare kamienice. Usiąść przy espresso. Posłuchać ulicy. Zjeść pizzę bez zastanawiania się, czy lokal ma odpowiednią liczbę gwiazdek w internecie.

I dopiero wtedy zaczyna się pojawiać inne miasto.

Nie biedniejsza wersja Północy.

Neapol.

Miasto z własną historią, dumą i pamięcią.

TAR WRACA RÓWNIEŻ DO HISTORII

The Art of Returning nie oznacza dla mnie wyłącznie powrotu do ulubionego hotelu, restauracji czy ulicy.

Czasami trzeba wrócić znacznie dalej.

Do historii.

Bo bez niej bardzo łatwo patrzeć i niczego nie widzieć.

Można zobaczyć odpadający tynk.

Albo można zobaczyć miasto, które przez stulecia było stolicą, potem znalazło się w zupełnie nowym państwie, przeszło przez konflikty, biedę, emigrację i nierówny rozwój, a mimo wszystko zachowało jedną z najsilniejszych tożsamości miejskich w Europie.

Dlatego wracam do Neapolu.

Nie pomimo jego ran.

Również z ich powodu.

Bo piękno nie zawsze jest idealne.

Czasem największe piękno zaczyna się właśnie tam, gdzie przestajemy oczekiwać doskonałości i próbujemy zrozumieć.

TAR — The Art of ReturningItaly, beyond the obvious.